Архиепископ Андреј од Ново Дивеево
Ова е посветено во спомен на покојниот д-р Анатол П. Тимофиевич, духовен соподвижник и лекар во манастирот од самото негово основање.
Во последниве години, на Архиепископот Андреј кој е основач на манастирот Ново Дивеево во Спринг Вали (Пролетна Улица), во Њујорк, каде што споменот на Свети Серафим свето се чува, заслужено му е оддадена голема чест, особено во 1971 година, на 50 – годишнината од неговото ракополагање за свештеник, и во 1973 година, на неговиот 80-ти роденден, кога беше ракоположен за Архиепископ. Многумина доаѓаа кај него само за да го добијат неговиот благослов, познат меѓу луѓето како „последниот руски православен старец“, надевајќи се дека преку него ќе одржат некаков контакт со вистинската традиција на православната духовност која денеска брзо изумира. Се разбира, тој беше жива врска со светите отци во буквална смисла на зборот, бидејќи беше ученик на последните двајца Оптински старци, Анатолиј и Нектариј, а токму под неговиот епитрахил почина последниот старец, Нектариј, во 1928 година. Но, не е сето ова причината поради што тој ни е битен денеска, туку поради неговото учење, што го добил од овие свети старци, кое се однесува на тоа како да преживееш како православен христијанин во антихристијанскиот 20-ти век.
Ова учење, иако цврсто светоотечко, не се учи преку книга, туку се учи преку животот. Четирите извадоци од неговите дела кои се изложени подолу ги раскажуваат главните настани од неговиот живот, живот на големи искушенија и страдања, што се случуваат во услови на револуција, анархија, апсења, катакомбни служби, прогонства, бомбардирања и евакуации. Но, само во овие страдања, колку и тие да се корисни за духовниот живот, не може да се најде клучот на неговото учење. И други луѓе претрпеле слични искушенија безуспешно. На секое место каде што историските околности го довеле – Киев, Берлин, Вендлинген, Њу Јорк Стејт – околу него се формирала тесно поврзана православна заедница. Ова е поблиску до клучот за разбирање на неговото учење. Ваквите заедници, кои се ретки денес помеѓу православните христијани, не никнуваат спонтано, туку само во особено поволни околности, во случај ако е присутна свесна православна философија на животот. Оваа свесна светоотечка философија, е она што најмногу од сѐ би можеле да го научиме од Архиепископот Андреј. Да се обидеме да ги поставиме главните точки на оваа философија – која, се разбира, не е „систематска“ философија заснована на апстракции, туку жива философија изведена од православното духовно искуство.
Прво, Православието не е само ритуал, верување, или модел на однесување, или нешто друго што човекот може да го поседува, мислејќи дека со тоа е христијанин, а сепак да биде духовно мртов. Тоа е повеќе елементарна реалност, или сила која го менува човекот и му дава сила да живее во најтешките и мачни услови, подготвувајќи го да замине со мир во вечниот живот.
Второ, суштината на вистинскиот православен живот е побожноста или благочестието, што според дефиницијата на старец Нектариј, базирано врз етимологијата на зборот, е „држење на она што е Богоугодно“. Ова е подлабоко од самото правилно учење, тоа е влегување на Бoга во секој аспект на животот, живот живеен во страв и трепет од Бога.
Трето, таков став создава православниот начин на живот кој не се состои само во надворешните обичаи, или пак начин на однесување што ги карактеризира православните христијани, туку целата свесна борба на човекот, за кого Црквата и нејзините закони се центарот на сѐ што тој прави и размислува. Споделеното, свесно искуство на овој начин на живот, центрирано на секојдневните Божествени служби, ја создава вистинската православна заедница, со нејзините чувства на просветленост, радост и внатрешна тишина. Неправославните луѓе, па дури и многуте нецелосно свесни православни христијани, тешко дека можат да замислат какво е ова искуство на заедница, и би биле склони да го отфрлат како нешто субјективно, но никој што со цело срце учествувал во животот на вистинска православна заедница, монашка или лаичка, никогаш нема да се сомнева во реалноста на ова православно чувство. Кога Архиепископот Андреј раскажуваше за неговата доживотна и успешна потрага, за да ја најде, па дури и да ја создаде изгубената „тишина“ од своето православно детство, тој ја изразува желбата на секој што длабоко се напил од Светото Православие да го пронајде местото, да создаде услови и да ја стекне состојбата на душата во која ќе живее целосен и автентичен православен живот, да биде едно во умот и душата со други подвижници слични на него. Дури и ако ова ретко се постигнува во пракса, тоа сепак останува православен идеал.
Четврто, без постојана и свесна духовна борба дури и најдобриот православен живот или заедница може да стане „стакленик“, вештачка православна атмосфера во која надворешните манифестации на православен живот само се „уживаат“ или се земаат здраво за готово, додека душата останува непроменета, опуштена и комфорна наместо напорно да работи во борбата за спасението. Колку често една заедница, кога ќе стане просперитетна и позната, ја губи драгоцената ревност и единството на душата од своите рани денови на тешките борби! Не постои „формула“ на вистинскиот богоугоден православен живот, сѐ што е надворешно може да стане фалсификат, сѐ зависи од состојбата на душата, која мора да трепери пред Бога, да го има Божјиот закон пред себе во секоја област од животот, секој момент држејќи го она што е богоугодно, на прво место во животот.
Петто, најголемата опасност за православниот начин на живот во модерните времиња е она што Архиепископот Андреј го нарекува „хуманизам“ – општ термин кој го опфаќа целото огромно интелектуално (а сега и политичко) движење, кое има за крајна цел да го уништи христијанството и да го замени со оваа световна, рационалистичка философија во која човекот, всушност, станува бог сам по себе. Имаме многу манифестации на хуманизмот, од ренесансата на Западот и ереста на јудаизаторите во Русија во 15-ти век и претходно, преку дрскиот атеизам и револуцијата во 18-ти век, до комунизмот и секоја друга философија во нашето време, која главната вредност ја става на овој свет, а со тоа ги оддалечува луѓето од Бога. Хуманизмот го обзема човекот на различни начини, обично не преку свесно интелектуално преобраќање кон него, туку многу повеќе преку опуштеноста и несвесноста за духовниот живот. Православниот одговор на оваа опасност – на која крајната цел е владеењето на Антихристот – е имањето на свесна православна философија на животот.
Ова учење е длабоко, и можеби малкумина се оние што се способни да го следат до самиот негов крај. Оваа жива врска со времето и традицијата која е многу побогата од нашата, не е повеќе присутна помеѓу нас телесно. Но, неговото учење не смее да умре со него. Според Божјата промисла, славниот писател Солженицин дојде оваа година во Ново Дивеево, а архиепископот Андреј ја искористи оваа можност да му го проповеда ова учење, дури и во најкратка форма, како типичен пример за будењето (сѐ уште неформирано) на религиозната свест во Русија денес. Но ова учење не е само за Русите, кои или го познавале Православието темелно воплотено во животот, или како Солженицин се привлечени од нивната крв со копнеж по нешто што го имале нивните предци – учењето на животот, за сите свесни православни христијани.
Оние кои длабоко го сакаат и го вреднуваат Православието нека го прифатат ова учење и – како што правеше Архиепископот Андреј со учењето на својот сакан свети Тихон – нека живеат според него, и со тоа да го вратат и обноват дури и во нашите варварски и антихристијански времиња, православниот начин на живот.
Обновувањето на православниот начин на живот
I. Борбата за зачувување на православниот начин на живот
(Извадоци од обраќањето на Архиепискипот Андреј на денот на неговото ракополагање за епископ, Православна Русија, бр. 5, стр. 6 и понатаму.)
Израснав во побожно семејство… Бев опкружен со православниот начин на живот кој со генерации го создаваше Света Русија. Во нашето семејство, животот се одвиваше според црковниот календар, според годишниот црковен циклус. Празниците ни беа како патоказ во животот. Дома постојано имаше богослужби, и тоа не само молебни, туку и целоноќни бденија. Силен впечаток ми оставија раните утрински богослужби, на кои нѐ носеше нашата мајка, и на кои одевме без разлика на времето, и во есен и во зима. По овие богослужби, секогаш се чувствуваше еден вид на извонредна инспирација, еден вид на тивка радост. Нашето семејство беше богато… И верскиот поглед со кој беше проникнат нашиот живот природно се одразуваше и во делата, учествувавме во изградбата на црквите, поставуваме трпези со храна за сиромашните луѓе, праќавме донации во затвори, болници, работнички домови. Секако, имаше и таги, и болести, и смртни случаи. Но и тие исто така беа прифатени во светлината Христова.
Свесноста дека „Христос Воскресна, и животот на човекот ќе биде во воскресението Христово“ ни помогна да ги носиме нашите несреќи и неуспеси. Сѐ се доживуваше лесно и радосно, без многу напрегања, кои се толку карактеристични за луѓето. Ова чувство на радост, овој православен начин на живот, беше карактеристичен не само за нашето семејство, туку и за општеството што нѐ опкружуваше.
После револуцијата во 1905 година, на местото на надежта, дојде разочарувањето и пустошот. Луѓето беа како да се затворени самите во себе. Беа зафатени со празни работи, со мали и егоистични интереси, посети, концерти, театар. Во човечките односи владееше стерилноста и официјалноста. И јас – кога студирав на Политехничкиот институт во Санкт Петербург – соочувајќи се со оваа студена отуѓеност, оваа пустош, за првпат доживеав чувство кое беше блиско, ако не на очај, тогаш на малодушност, и мојата душа извика: „Не можам“. Зошто мојата душа извика? Зошто избувна овој крик – „Не можам“? Почувствував дека не можам да живеам како што живеат луѓето околу мене. Чувствував дека ми недостасува тој живот, православниот начин на живот, кој ме опкружуваше во детството и младоста, таа леснотија на срцето што ја чувствував. Имав впечаток дека сум лишен од воздухот што го дишев. Морав да имам живот. И тогаш почнав да барам…
Предавањата за Достоевски од еден професор ми открија страни на животот кои на некој начин, ги немав препознаено порано… Се запознав со една христијанска студентска група. Но оваа група не ме восхити. Таа беше меѓуверска. Но јас, кој бев воспитан уште од детството, во услови на православен начин на живот, ми беше потребен токму патот на исповедта. Ми беа потребни Таинствата, чувството на осветување, молитвата. Сето ова ми го даде протоерејот Јован Егоров… Тој стана лидер на група на студенти кои ја напуштија студентската група. Поминав 5 години во неговото „училиште“, каде што бевме 25 студенти, и за мене беше отворена елементарната реалност на животот на Христовата Црква, според која живееше Света Русија. Разбрав дека божествените служби не се само ритуал, туку дека во нив се откриваат догмите на верата. Тие се основата на човековото примање на Божеството.
Потоа, испитувањето и проучувањето на делата на отците на Црквата и патристичките списи ми го открија патот на животот. Кога го поминав целиот курс што го држеше отец Јован, буквално се вратив во живот. Ја почувствував елементарната сила на православието, го почувствував тој животворен воздух што го даваше. Разбрав во што се состои овој живот. Ја запознав таа слобода на совеста што ја примаме преку Светата Тајна – Покајание. По оваа подготовка, всушност, наидов на еден старец – отец Нектариј, ученик на големиот старец Анатолиј Оптински… Старец Нектариј ми го покажа мојот пат, патот на пастирската служба, и ме подготви за него со помош на неговиот ученик, отец Викентиј. Тој ме научи дека исповедањето на верата мора да се одликува со побожност. Божеството мора да влезе во секоја сфера на нашиот живот, во личниот, во семејниот и во јавниот. И така во 1921 година мојата пастирска дејност почна во мојата родна Ромна… Наскоро бев лишен од моето стадо и испратен во Киев под надзор. Таму ми беше многу тешко на почетокот, но потоа станав близок со една група на истакнати киевски пастири – аскети, кои станаа мои раководители и пријатели. Нивната дејност и борба за човечките души се одвиваше во страшните времиња на веселбите на атеистите, во позадина на демонски карневали, во најжестоките прогонства против Црквата и верниците, при масовните апсења и егзекуции. И сите тие ги дадоа своите животи за тоа што ми беше мене во срцето – за тишината што ја доживеав во детството, за внатрешниот живот, за јакнење на себеси во верата, за православниот начин на живот, за Света Русија.
Бог тогаш ми се смилува, и ме избави од затвор. На моите рамења лежеше тешката одговорност да ја продолжам работата на маченичките аскети… Германците дојдоа во Киев… Црквите беа отворени. Господ ни помогна повторно да го воспоставиме Заштитничкиот Болнички Манастир, во Црквата каде што станав свештеник. Повторно, некој мораше да им помага на луѓето да се нахранат. Успеавме повторно да ја воспоставиме болницата, дом за старите и изнемоштените. Но гладот не беше само телесен, туку и духовен. Луѓето кои беа гладни за Црквата, за православниот начин на живот, се слеваа во црквите. Човекот мораше да го задоволи својот глад. Потоа, после две години од Германската окупација, моравме да отфрлиме сѐ и да бидеме евакуирани. Дојдоа Советите. Заедно со група на луѓе што ми беа блиски, завршив во Берлин. Бев назначен за главен свештеник на Берлинската катедрала. Во текот на речиси две години, под непрекинати бомбардирања, во катедралата секојдневно имаше богослужби. Господ ни помогна да го зачуваме Божествениот дар на Христовата Евхаристија за да ги зајакнеме и утврдиме во верата душите на нашиот руски народ кој избегал од комунизмот или кој бил насилно донесен во Германија. Црквите постојано беа наполнети со руска младина, која во најголем дел не ја познаваа ниту својата татковина, ниту Бога, ниту пак беа запознаени со православниот начин на живот, но сега инстинктивно беа привлечени кон Црквата, кон Христос. Некој мораше да им помогне, да ги прегрне, да ги поучи и да ги упати.
Но војната се приближуваше кон својот крај. Повторно моравме да бидеме евакуирани – овој пат во Виртембург, во малото гратче Вендлинген. Таму во тешкиот период што започна по капитулацијата на Германија, бидејќи бевме во постојан страв од репатријација, нашата мала група, под мое водство, изгради црква и веднаш ја воспостави Светата Тајна на Божествената Евхаристија. И повторно почнавме да создаваме тивок животен ред, да создаваме православен начин на живот. Богослужбите се служеа секојдневно, животот се одликуваше со побожност од недела до недела, од празник до празник. Наоколу беснееја страсти, непријателство, животинска борба за опстанок. Многумина почнаа да нѐ гледаат како наивни луѓе кои не живеат во согласност со времето. Но сепак живеевме, живеевме во Господ. Малку по малку, ставот кон нас беше променет. Почнаа поклоничките патувања. Луѓето кои отидоа до длабочините на очајот, најдоа мир во душата и тивка радост кај нас, па си заминаа просветлени и смирени. И потоа, ново преселување – во Америка. И повторно сѐ мораше да се започне од почеток. Во есента, 1949 година, Архиепископот Виталиј (од Џорданвил) и Архиепископот Никон ми ја дадоа довербата да основам женски манастир, во кој ќе соберам монахињи расфрлани во различни земји од дијаспората, и да го воспоставам за нив спокојството Христово и православниот начин на живот. Оваа задача ми се чинеше како да е над нашите моќи. Но идејата за воспоставување, тука, во Америка, мал агол од православниот начин на живот, заситен со таа елементарна сила на духот со кој живеев и дишев од детството, ме обзеде и се согласив, верувајќи во помошта Божја. И Господ не нѐ напушти.
Монахињите беа собрани заедно. Околу илјада монахињи беа донесени од Европа, од кои значителен број се населија околу манастирот и формираа големо православно семејство… Најважно од сѐ, Господ помогна во Ново Дивеево да се создаде она што ја исполнуваше мојата душа од детството. Во услови на емиграција, кога рускиот народ, збунет среде туѓи услови на живот и неправославие, беше фатен во виорот на судбината, Господ ни помогна да воспоставиме во Ново Дивеево православен начин на живот, црковна атмосфера на спокојството Христово и на побожноста, да ја воспоставиме Света Русија на туѓа земја.
Но, сѐ уште не е доволно за да се воспостави монашки живот, некој мора да го зачува. Затоа што секогаш постои опасноста, животот да биде претворен во стаклена градина, каде што ќе се одржува со вештачка топлина, и штом изворот на топлина ќе престане да работи, животот ќе пропадне. Затоа, мора да постои постојан извор на живот. Како што земјата и нејзините животворни сокови постојано ја хранат вегетацијата, исто така и нашиот живот мора непрестајно да се храни од таа елементарна сила што ја дава Христовата Црква, која е отелотворена во православниот начин на живот, во Божествените служби, во постите, молитвите, бденијата, и во сѐ што ја отелотворува нашата Света Русија. Ова е основната сила која во устата на човекот кој го напушта своето земно постоење ги става последните зборови: „Во Твоите раце го предавам мојот дух“ и му дава можност да замине во вечното постоење со името Христово. (продолжува…)
Превод од англиски јазик: Андријан Ѓорѓиев, апсолвент на Теологија
Православна светлина бр. 75